Ontsnappen uit een gevangenis wil elke gedetineerde, is mijn indruk. Opgesloten zitten in een beperkte ruimte met tralies voor het kleine raam, is geen pretje. In de buitenwereld wordt wel gezegd dat de gevangenis een luxe hotel is waar de criminelen geen klagen hebben, maar het lijkt mij dat opgesloten zitten toch best een straf is. Als ik nadenk over gevangenissen komen er drie soorten in beeld: de koepelgevangenis, de Bijlmerbajes en de eigen gevangenis. Uit welke gevangenis zou het het meest moeilijk zijn om te ontsnappen?

In Nederland zijn einde negentiende eeuw drie koepelgevangenissen gebouwd. Ze zijn dus al meer dan een eeuw oud. Ik vraag me af of dat invloed heeft op de ontsnappingskans. Zijn er bijvoorbeeld zwakke plekken in de muren waar je met enig gemak een gat in kan schrapen? Als ik films moet geloven is het losmaken van bakstenen uit de muur een van de populairste ontsnappingsmethoden. De cellen in de koepelgevangenis zijn allemaal gecentreerd om een rond 'plein'. De gedachte hierachter was dat de bewakers een goed overzicht hadden vanaf dat 'plein' en alle cellen in de gaten konden houden. Maar de achterwanden van de cellen zitten tegen de buitenmuur en dat biedt vast kans op het loswrikken van stenen. Eenmaal een gat naar buiten, laat je je uit de koepel glijden, je vrijheid tegemoet.

De Bijlmerbajes is van recentere datum. Eind jaren zeventig van de vorige eeuw is deze gevangenis in gebruik genomen. Een verzameling hoekige gebouwen, strakke lijnen, veel beton, maar geen tralies voor de ramen. Dat biedt misschien een uitweg? Knoop een aantal lakens aan elkaar en verdwijn via het gat dat je in het raam maakt. De vraag is: hoe kom je aan lakens? In de koepelgevangenis is dat geen probleem. Er zijn in die ruim honderd jaar ongetwijfeld ingezetenen overleden, wellicht vermoord. De kans dat het spookt onder de koepel is niet geheel uit te sluiten. Weet je genoeg spoken te vangen dan kun je hun lakens afpakken en gebruiken. Misschien is de Bijlmerbajes nog te jong voor spoken en is het noodzakelijk een andere uitweg te vinden. Lakens stelen uit de wasserij, of jezelf in een container vuile lakens verstoppen in de hoop dat je buiten ongezien wegkomt. Als je jaren vastzit, heb je in elk geval genoeg tijd om te filosoferen over ontsnappingsroutes, te zoeken naar gaten in het beton of je gedraagt je netjes om zo vervroegd vrij te komen. Dat laatste is waarschijnlijk de slimste methode.

Maar wat nou als je vastzit in je eigen gevangenis? Hoe ontsnap je daaruit? De eigen gevangenis wordt gekozen door het zelf. Opgegroeid met strakke normen en waarden, vaste patronen, vormt het zelf een ideale woonplaats voor de hokjesgeest. Ik ben zelf een goed voorbeeld. Ik heb geleerd om altijd braaf de regels te volgen. Vertel mij dat een vijf-alinea-essay uit vijf alinea's moet bestaan, dan kan ik daar onmogelijk van afwijken. Een essay met drie alinea's past niet in mijn hokje met 'vijf-alinea-essays' en zes alinea's past net zo min. Als ik geleerd heb dat essays altijd wetenschappelijk, literair en dus zwaarmoedig moeten zijn, dan zegt mijn hokjesgeest dat ik ongeschikt ben voor dit schrijfgenre. Ik heb immers niet het noodzakelijke universitaire niveau.

Alles wat het zelf tegenkomt wordt gewikt en gewogen om vervolgens geplaatst te worden in een hokje. Afgebakend, precies omschreven, zijn er rijen en rijen afsluitbare vakken in het brein. Het plaatsen in hokjes geeft duidelijkheid, zekerheid, vertrouwen. Het is makkelijk, maar tegelijkertijd betekent het opgesloten zijn. Vastgebonden aan de vast omschreven 'waarheden' zonder de mogelijkheid dit los te laten en simpelweg te genieten van een vijf-alinea-essay dat bestaat uit drie alinea's. Buiten de vastgelegde ruimtes is er twijfel, onzekerheid, zoeken. Past iets niet in een hokje dan slaat de wanhoop toe. De hokjesgeest is het niet machtig om buiten de kaders te gaan, out of the box te denken. De vrijheid buiten de eigen gevangenis voelt als een bedreiging. Eruit ontsnappen is geen optie die bij de hokjesgeest naar boven komt. Misschien omdat hij geen spook is maar een geest en daardoor niet beschikt over een laken. Laat staan dat hij meerdere lakens aan elkaar kan knopen om te gebruiken als glijbaan de hokjes uit. Er is een vak waar 'verstoppen/onderduiken' op staat. Daar past een laken in omdat het een uitstekende schuilplaats biedt wanneer je eronder wegkruipt. Aan elkaar knopen en gebruiken om te ontsnappen, is een heel ander verhaal.

Maar wat nou als het zelf, de mens achter de hokjesgeest zich bewust wordt van zijn gevangenschap? Dan wordt het knokken, worstelen, zoeken, proberen, vallen en opstaan om ooit los te breken en de vrijheid zonder hokjes te ervaren. Ik denk dat het uitbreken uit een koepelgevangenis of de Bijlmerbajes een stuk eenvoudiger is.

Al vijftig jaar een man

Op zaterdag 23 november 2013 wordt de vijftigste 'verjaardag' van de Engelse sciencefiction televisieserie Doctor Who gevierd met een speciale aflevering. Als Whovian, fan van de serie, kijk ik daar naar uit. De Doctor is buitenaards, reist door tijd en ruimte en een aardse reisgenoot begeleidt hem meestal. Hij heeft het vermogen te regenereren, oftewel wanneer hij dodelijk wordt getroffen, komt hij terug in een nieuw lichaam. Zo kan de producent een acteurswissel op een geloofwaardige manier realiseren. Op dit moment speelt de elfde regeneratie van de Doctor en komt de twaalfde met kerst. In alle twaalf gevallen is gekozen voor een man. Zijn reisgenoot is meestal een vrouw. Soms reizen er twee mensen mee en dan is de tweede vaak een man.

Ik ben me gaan afvragen of het tijd wordt voor een hele nieuwe Doctor. Geen man meer. Met de discussie over Zwarte Piet nog vers in het geheugen, vraag ik me af of er sprake is van discriminatie van de vrouw. Zwarte Piet wordt door een deel van de inwoners van Nederland ervaren als racistisch, een overblijfsel uit de slaventijd dat nu toch echt geen recht van bestaan meer heeft. Een steeds fellere discussie en een verdeling in twee kampen is het resultaat. Dat vind ik een beetje overdreven voor een kinderfeest wat gevierd wordt rondom een fictief persoon, tot leven geroepen door 'acteurs'.

Ook Doctor Who is een fictief persoon die wordt neergezet door een acteur. Vooral in Engeland is hij razend populair en identificeren mensen zich met hem, alsof hij een persoon van vlees en bloed is. Komt daar binnenkort dan een felle, fanatieke discussie over vrouwendiscriminatie? Of is dit aan te zwengelen? Kan een willekeurige Whovian het vuurtje aansteken en de discussie doen oplaaien over het feit dat de Doctor steeds een man is en dat dat een belediging is van de moderne vrouw? Doctor Who is inmiddels tussen de negenhonderd en elfhonderd jaar oud en is aan zijn twaalfde gestalte toe. In al die honderden jaren heeft hij door evenzoveel universums gereisd, op vele planeten vertoefd, maar schijnbaar is in elke beschaving het klassieke rollenpatroon van kracht dat op aarde geldt. De man is de beschermheer, de sterkste, de kostwinner, de ridder op het witte paard ter redding van de zwakkere vrouw.

Ik vraag me af of een vrouwelijke Doctor Who geloofwaardig is binnen de verhaallijnen en of het noodzakelijk is om na vijftig jaar de klassieke verdeling te doorbreken. Worden mijn acterende seksegenoten gediscrimineerd omdat ze nooit de rol van de Doctor op zich kunnen nemen?

De vrouwelijke reisgenoten hebben duidelijk een ontwikkeling doorgemaakt in de loop van de vijftig jaar. In de jaren zestig en zeventig keken de metgezellinnen tegen hun 'heer en meester' op. Meestal ook letterlijk. In het eerste seizoen introduceert de producer de grootste vijanden van de Doctor: de Daleks. Deze robotachtige wezens, met een soort ontstopper als 'arm' en een dodelijk wapen als andere 'arm' boezemen de kijkers angst in. En niet alleen de kijkers. De meereizende jonge vrouw vlucht weg in de armen van de Doctor terwijl ze de mussen van de daken gilt.
Tegenwoordig is dat wel anders. Een van de regelmatig terugkerende vrouwelijke reisgenoten, River Song, valt letterlijk het ruimteschip, de TARDIS, binnen. Nog voor de Doctor in staat is iets te zeggen, staat ze op, loopt naar het bedieningspaneel en met een paar drukken op wat knoppen en het overhalen van een hendel parkeert ze de TARDIS op een planeet. Met een grote grijns op haar gezicht antwoordt ze op een vraag van de Doctor: 'Ik leerde het van de beste.'
Niet alle dames doen dit kunstje na, maar vrijwel elke metgezellin vecht mee aan de zijde van de Doctor tegen welke vijand dan ook. Neem nou Rose, zij ontmoet de Doctor terwijl ze tegenover een aantal etalagepoppen staat die ineens gaan bewegen en haar aanvallen. Op dat moment vluchten ze samen het warenhuis uit. De veroorzaker van deze 'levende' etalagepoppen leeft onder de Thames Barrier. Het wezen neemt de vriend van Rose en de Doctor gevangen. In plaats van wegrennen, slikt Rose een paar maal, springt lenig naar een touw en met een goedgemikte zwaai trapt ze een buisje met vernietigend gif uit de handen van een grommende etalagepop. De vijand is overwonnen! Rose zegt droog: 'Ik heb brons gehaald op de spelen de middelbare scholen.'
De Doctor wordt vaak flink aangestuurd door zijn 'betere helft'. Al is er geen sprake van een huwelijk of liefdesrelatie, de band tussen hem en zijn reisgezelschap is sterk en tot op zekere hoogte is hij zelfs afhankelijk van haar of hen. Alle keren dat hij alleen reist, gebeurt er iets wat hij niet kan oplossen, et voilà daar is een (tijdelijke) metgezellin!

Als je er zo naar kijkt, is het helemaal niet nodig om de Doctor te laten regenereren in een vrouw. Dat hij altijd een man is, is niet het resultaat van discriminatie van de vrouw. Naast hem staan sterke dames en samen vormen ze een hecht team met een gelijkwaardige inbreng. De vrouwelijke kijkers kunnen zich identificeren met de metgezellin en de mannelijke kijkers met de Doctor. Vanuit elk oogpunt klopt het dus en is er evenwicht in de rolverdeling. Geen reden om een discussie over vrouwendiscriminatie aan te wakkeren.

Een lied van Boudewijn de Groot. Jeugdsentiment. Ik staar voor me uit, het beeld van de met opgetrokken schouders fietsende man op mijn netvlies (zoals de foto in dit artikel van de Volkskrant). Is hij zich bewust van zijn omgeving? Is hij sterk? Is hij alleen met zijn verdriet? Kan je als mens überhaupt persoonlijk verdriet toelaten als de directe wereld om je heen in duigen ligt? Of kan je als getroffene juist niet anders? Sluit de man zich af van zijn omgeving omdat het leed anders helemaal niet te dragen is? Ik zoek naar een antwoord op de algemene vraag: kan en mag persoonlijk leed de ruimte krijgen als het gemeenschappelijk leed zo groot is?

Even beleef ik de storm van een paar weken geleden in mijn eigen land weer. Ik ben veilig op kantoor en bewust niet thuisgebleven. Langs de kust heerst enige tijd windkracht elf en voor een minuut of tien staat er in het noorden zelfs orkaankracht. Het land en de mensen piepen, kraken, steunen en kreunen. Bomen bezwijken onder het geweld, dakpannen vallen naar beneden, en soms gaat de wind zelfs met hele daken aan de haal. Auto's verdwijnen onder de gevallen bomen. Er zijn enkele doden te betreuren en gewonden te verzorgen. De mensen leven mee met de nabestaanden, al hebben ze geen flauw benul wie de overledene geweest is. Nederland is even een geheel, net als bij een wereldkampioenschap voetbal. Meeleven, meetreuren, meefeesten, we kunnen het goed. Maar kan degene die aan den lijve de storm en de schade ondervindt, meeleven met de rest van de gemeenschap? Moet hij dat? In mijn beleving, mijn manier van denken, hoeft dat echt niet. Het is voor mij volkomen logisch dat je als getroffene vooral met jezelf bezig bent. Je wereld wordt even heel klein. Later vergroot zich dat meestal weer.

Maar de man in de Filipijnen? Hij brengt zijn geliefde naar een graf, terwijl om hem heen de chaos zichtbaar is. Totale verwoesting door de kracht van een orkaan. Hij gaat op in zijn taak, zijn verdriet en heeft geen oog voor de verwoesting om hem heen. Vraagt de wereld nu aan hem om zijn verdriet opzij te zetten? Moet hij maar bedenken 'het is vreselijk, maar het leven gaat door en we moeten er met z'n allen de schouders onder zetten'? Het is een manier van verwerken. Even zo goed kan hij denken 'zoek het allemaal maar uit, mijn leven is nu voorbij en ik ga me niet bezighouden met de opbouw om me heen.' Ook dat is een manier van verwerken, een reactie die je kan verwachten.

Misschien is al het persoonlijke leed samen wel de manier om het grote gemeenschappelijke leed zichtbaar te maken. Uiteindelijk is Anne Frank de verpersoonlijking van het Joodse leed in de Tweede Wereldoorlog geworden. Haar persoonlijke gedachten, verdriet, angsten et cetera, staan nu voor de grotere gemeenschap. Wie weet staat de man op deze foto, of vooral de foto, over enige tijd voor het verdriet van de Filipijnen na de orkaan. Dan staat zijn persoonlijk leed symbool voor de verwoesting.

Voor hetzelfde geld verdwijnt de foto in archieven, blijft de man anoniem en eist de wereld om hem heen de aandacht op. Dan ziet de wereld slechts het totaalbeeld, strijdt het individu zijn eigen strijd en telt persoonlijk leed niet mee.

De vraag intrigeert me. Een antwoord heb ik niet.

Sla er de dikke Van Dale maar eens op na. Email (spreek uit ee-maj) betekent: glasachtige, ondoorzichtige of transparante massa, in een dunne laag aangebracht ter bedekking of versiering (brandverf) van metalen, glazen en stenen voorwerpen en keramiek. Het materiaal wordt gebruikt voor sieraden en huishoudelijke voorwerpen. Wie kent die knaloranje emaillen pannen niet? Dat is iets heel anders dan e-mail, dat staat voor elektronische post. Ook het Groene Boekje, en zelfs het Witte Boekje, geeft aan dat wanneer er elektronische post bedoeld wordt, het woord geschreven moet worden mét het koppelteken.

De verwarring in schrijfwijze is ontstaan door de verengelsing van het Nederlands. Op de website van het Genootschap Onze Taal is bij 'e-mailadres / emailadres' te lezen dat in 2007 een Britse actiegroep een actie is begonnen om het streepje te schrappen. Volgens deze groep getuigt het streepje zelfs van disrespect voor het medium e-mail. Dat geldt dan alleen voor het Engels. Zijn de teksten in onze moedertaal geschreven dan maakt het koppelteken juist het verschil. Een vriend van vroeger, met wie ik ooit een discussie had over deze spellingkwestie, vond dat het niet uitmaakt hoe je het schrijft, mits je het consequent op dezelfde manier gebruikt door bijvoorbeeld een website heen. Toen ik begon over het bestaan van het materiaal email, hoorde hij het in Keulen donderen.

Het bestaan van email raakt steeds minder bekend. Kennen we dat klassieke materiaal nog in de eenentwintigste eeuw? Weten we dat een edelsmid er prachtige sieraden mee maakt? Of dat je kunt koken in emaillen pannen en dat dat wordt aangeprezen als 'de groenste manier' van koken? (Zie: Grote-gekleurde-emaillen-pannen) Het is toch jammer dat het materiaal email in toenemende mate onopgemerkt blijft, omdat de elektronische post voortaan op buitenlandse wijze geschreven moet worden.

Laten we de Nederlandse taal niet nog meer 'vervuilen' en het verschil in betekenis tussen email en e-mail levend houden door middel van het koppelteken. Als kranten, tijdschriften, nieuwsbrieven en websites consequent e-mail gebruiken voor elektronische post, blijft het gebruik van email bekend in combinatie met onder andere knaloranje pannen en prachtige sieraden.